Te „wieczne chemikalia” są wszędzie, a szkodzą! Wpływają na tarczycę, odporność i rozwój raka. Gdzie występują związki perfluorowane (PFOS)?

Anna Rokicka-Żuk
Anna Rokicka-Żuk
Nawet najzdrowsze jedzenie może stać się źródłem rakotwórczych związków, jeżeli ma kontakt z opakowaniami ze sztucznych tworzyw i powlekanego nimi kartonu.
Nawet najzdrowsze jedzenie może stać się źródłem rakotwórczych związków, jeżeli ma kontakt z opakowaniami ze sztucznych tworzyw i powlekanego nimi kartonu. warrengoldswain/123RF
„Wieczne chemikalia” uważa się za przyczynę rozwoju chorób tarczycy, nowotworów i niskiej wagi urodzeniowej u dzieci, a także upośledzonej odporności i zaburzeń lipidowych. W grupie kilku tysięcy „forever chemicals” szczególna uwaga zwrócona jest na związki perfluorowane (PFAS), które od dwóch lat są intensywnie wycofywane i ograniczane na rynku. Pomimo tego, niestety, zostaną z nami na zawsze. Można jednak zmniejszać ich stężenie w organizmie poprzez ograniczenie kontaktu z ich głównymi źródłami.

Spis treści

Czym są „forever chemicals” i gdzie występują?

„Wieczne chemikalia” są dosłownie wszędzie. „Forever chemicals”, bo tak brzmi ich nazwa po angielsku, mają też fachową nazwę – persistent organic pollutants (POPs), czyli trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO).

Grupę tych związków, które znajdują się m.in. w sztucznych tworzywach i dodatkach, wyróżnia tak długi czas naturalnego rozpadu, że można uznać, że praktycznie do niego nie dochodzi. Z tego powodu związki te kumulują się zarówno w środowisku, jak i organizmie ludzkim, przyczyniając się do rozwoju zaburzeń i poważnych chorób.

W grupie trwałych zanieczyszczeń organicznych, która zawiera ponad 9 tys. różnych substancji, na celowniku są szczególnie związki perfluorowane, a dokładniej – związki perfluoroalkilowe i polifluoroalkilowe (per- and polyfluoroalkyl substances, PFAS).

Do najlepiej poznanych związków z tej grupy należą zwłaszcza:

  • kwas perfluorooktanowy (PFOA) – związek i jego pochodne zakazany od 2020 roku,
  • kwas perfluorooktanosulfonowy (PFOS) – związek i jego pochodne przeznaczony do eliminacji począwszy od 2009 roku, dla którego ustala się coraz ściślejsze normy.

Związki perfluorowane zawierają wiązania węgiel-fluor, które należą do najsilniejszych w chemii organicznej. W przemyśle stosowane są od czasu wynalezienia w latach 40. ub. wieku ze względu na swoje unikatowe właściwości, polegające na odpychaniu zarówno cząsteczek wody, jak i tłuszczu. Produkty z takim dodatkiem lub powłoką są więc odporne na wiele czynników, w tym również na wysoką temperaturę i zużycie.

Według informacji z 22 sierpnia 2022 r. Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA), która na zlecenie KE oceniła zagrożenia dla środowiska związane ze stosowaniem PFAS, proponuje umieścić je na liście ograniczeń wraz 12 tys. innych substancji niebezpiecznych dla zdrowia i środowiska. Po raz pierwszy mają znaleźć się tam całe grupy zamiast pojedynczych związków.

Również w sierpniu 2022 r. naukowcy ogłosili, że znaleźli wreszcie metodę niszczenia tych „wiecznych” związków, choć proces wciąż jest dość wymagający. Wcześniej ich rozłożenie było możliwe jedynie w temperaturze sięgającej ponad 980 stopni Celsjusza. Nowa metoda wymaga użycia ługu, sulfotlenku dimetylu i temperatury, która wynosi jedynie 120 stopni.

Gdzie występują PFAS?

Związki perfluorowane są wykrywane wszędzie, w tym w wodzie pitnej, glebie i zanieczyszczaniach powietrza, m.in. pyłach. Wraz z napojami i żywnością trafiają do organizmu, gdzie gromadzą się m.in. w wątrobie.

Powszechnie używane produkty, w których występują PFOS, to m.in.:

  • opakowania żywności,
  • kosmetyki, zwłaszcza wodoodporne i trwałe (w tym również te naturalne),
  • ubrania nieprzemakalne i odporne na zabrudzenie,
  • powłoki nieprzywierające, również ceramiczne.
  • powłoki zabezpieczające na wykładzinach i meblach,
  • produkty czyszczące,
  • kosmetyki pielęgnacyjne, np. szampony, nić dentystyczna,
  • lakiery do paznokci,
  • elektronika, np. smartfony,
  • farby i lakiery.

Źródłem tych zanieczyszczeń jest także przemysł oraz środki przeciwpożarowe, które stanowią poważne zagrożenie dla środowiska.

Dowiedz się także na temat:

Związki perfluorowane w żywności

Chociaż nie da się uniknąć ekspozycji organizmu na PFAS, można znacznie ją ograniczyć, otaczając się przedmiotami wykonanymi z naturalnych surowców, a także dbając o dietę złożoną z naturalnych produktów i dań przygotowanych zdrowo od podstaw.

Według europejskiego raportu z maja 2021 r., przygotowanego przez osiem organizacji non-profit, istotnym źródłem związków perfluorowanych są jednorazowe talerze i sztućce, również te „ekologiczne”, a także papierowe torebki i pudełka do żywności stosowane w sieciach fast food i restauracjach, choć również w przemyśle piekarniczym i cukierniczym. Wykazano też, że w 99 proc. przypadków obecności tych związków i ich rodzajów nie da się zidentyfikować. Oraz że w niektórych opakowaniach są skutkiem zanieczyszczenia, a nie celowego użycia.

Do głównych źródeł pokarmowych, z których pochodzą związki perfluorowane, należą:

  • dania fast food,
  • produkty wysokoprzetworzone,
  • ryby i owoce morza,
  • mięso i jego przetwory,
  • jaja,
  • owoce i warzywa.

Wysoka zawartość zanieczyszczeń jest związana ze złożoną obróbką przemysłową, jest też typowa dla produktów odzwierzęcych. Ponieważ zwierzęta żywią się skażonymi roślinami, kumulacja szkodliwych związków w ich organizmach jest największa.

Jak szkodzą nam związki perfluorowane?

W organizmie ludzkim PFAS związane są z wieloma powikłaniami zdrowotnymi. Związki perfluorowane są transportowane w organizmie wraz z krwią, gdzie wiążą się z białkami osocza, takimi jak albuminy i lipoproteiny. Czas ich połowicznego biologicznego rozpadu wynosi od kilku dni do lat. Większość nie ulega jednak metabolizmowi jest wydalana z moczem, a przede wszystkim wraz z żółcią w kale. Część jednak ulega ponownemu wchłonięciu i gromadzi się w narządach takich jak płuca, wątroba oraz kości. W organizmie ciężarnej PFAS są przekazywane płodowi poprzez łożysko, a po urodzeniu trafiają do organizmu dziecka wraz z mlekiem matki.

Najczęściej wykrywanym w organizmie związkiem perfluorowanym jest kwas PFOS. Według danych EFSA z 2020 roku jego średnie stężenie we krwi dorosłego mieszkańca Europy wynosi 7,7 ng/mL oraz 3,2 ng/mL u dzieci. Dla porównania w Chinach wartości te sięgają nawet 10,4 mg/mL.

Obecność PFOS w osoczu krwi powiązano z szeregiem problemów zdrowotnych, do których należą:

  • zaburzenia gospodarki hormonalnej, w tym hormonami tarczycy,
  • opóźniona odpowiedź immunologiczna, m.in. zmniejszają odporność wytworzoną po szczepieniach u dzieci,
  • nieprawidłowe przemiany związków tłuszczowych i lipidogram,
  • zaburzenia pracy wątroby,
  • przybieranie na wadze i rozwój otyłości,
  • nieprawidłowe funkcjonowanie układu rozrodczego,
  • upośledzenie wzrostu płodu i niska masa urodzeniowa,
  • zmiany w funkcjonowania naczyń krwionośnych, również w procesie wzrostu płodu,
  • częstszy rozwój niektórych nowotworów, m.in. nerki, jądra, trzustki i wątroby.

Od 2022 roku PFOS monitorowany w wodzie

Dowodów na szkodliwość perfluorowanych związków przybywa, a wraz z wiedzą pojawiają się kolejne ograniczenia w ich stosowaniu. W Polsce w bieżącym roku wdrażana jest m.in. nowa dyrektywa europejska ws. wody przeznaczonej do spożycia, która wprowadza zmiany w ustawie Prawo wodne datowanej na 20 lipca 2017 r.

Na wykazie substancji i związków mogących występować w wodzie kranowej, których wpływ na zdrowie ludzkie budzi obawy społeczne lub naukowe, znalazły się związki perfluorowane, w odniesieniu do których wprowadzono środowiskowe normy jakości. Stężenie we florze i faunie perfluorooktanosulfonian (PFOS) to maks. 0,4 mcg/l, a kwasu perfluorooktanowego (PFOA) – 4 mcg/l. Od 2017 r. na liście tej jest obecny także perfluoroheksanowy kwas sulfonowy i jego sole (PFHxS). Obecnie proponuje się, by normy dla pojedynczych związków wynosiły 0,1 mcg/l, a w sumie 0,5 mcg/l dla całej grupy PFAS łącznie.

Pij przynajmniej 2 litry wody dziennie

miejsce #1

Dafi

Dafi START Classic 2,4L biały

31,99 zł11,99 zł-63%
miejsce #2

Brita

BRITA Marella XL 3,5L biały + filtr Maxtra+ PP

128,99 zł49,85 zł-61%
miejsce #3

Aquaphor

Aquaphor Prestige 2,8l czarny + 1 wkład

69,99 zł39,99 zł-43%
miejsce #6

Dafi

Dafi Start Unimax 4,0L Stalowy

12,99 zł
miejsce #7

Brita

Brita Elemaris Xl Czarny

94,90 zł
Materiały promocyjne partnera

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Ostrzał Kijowa. W trakcie operacji na sercu dziecka zabrakło prądu

Materiał oryginalny: Te „wieczne chemikalia” są wszędzie, a szkodzą! Wpływają na tarczycę, odporność i rozwój raka. Gdzie występują związki perfluorowane (PFOS)? - Strona Zdrowia

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Wróć na expressilustrowany.pl Express Ilustrowany
Dodaj ogłoszenie